Przeżuwające i nieparzystokopytne

Pustorogie

Wół najadłszy się np. trawy, układa się spokojnie i żuje. Zaglądając mu wówczas do pyska widać, że co pewien czas wracają mu się z gardła gałki powstałe z połkniętej poprzednio trawy. Wół drugi raz je przeżuwa i następnie znów połyka.

Podobnie jak np. gołębie, ma przewód pokarmowy rozszerzony i służący do przechowywania pokarmu. To rozszerzenie, złożone z dwu części, leży u wołu tuż obok żołądka służącego do trawienia. Żołądek składa się też z dwóch części. Wół jedząc trawę napycha naprzód rozszerzenie przewodu. Następnie przestaje rwać trawę i układa się spokojnie. Wówczas wraca mu się ten mało pogryziony pokarm do gęby. W gębie pokarm zostaje przeżuty, a pomieszany obficie ze śliną, idzie do żołądka a następnie do jelit.

Wół ma uzębienie przystosowane doskonale do sposobu żywienia się. Wół nie ma wcale kłów. Na przedzie gęby ma w dolnej szczęce siekacze, a w górnej tylko dziąsło nagniotkowato stwardniałe. Takie urządzenie ułatwia mu rwanie trawy. Z tyłu szczęki znajdują się liczne zęby nowe, z płaską, mocno pofałdowaną koroną. Wół może poruszać zębami nie tylko z góry na dół, ale i z jednego boku na drugi. Tym sposobem miele pokarm, co się dostał powtórnie do gęby, na najmiększą papkę.

Wszystkie zwierzęta, które przeżuwają pokarm powtórnie, jak wół nazywają się przeżuwającymi. Przeżuwające mają racice. Stąpają tylko dwoma palcami, podobnie jak Świnia.

Wół ma na głowie dwa kościste guzy, na których wyrastają mu rogi, wewnątrz puste i nieodpadające.

Wół należy do najpożyteczniejszych zwierząt domowych. Skóra, mięso, mleko, łój, rogi, kości, sierść, wszystko to służy człowiekowi do wielorakiego użytku. Krowy dostarczają nawet leku cennego, tj. krowianki przeciw ospie. W Afryce i Azji są inne gatunki pożytecznych wołów. Jeden z tych azjatyckich gatunków wołów, zwany bawołem, hoduje się w południowej Europie, na Węgrzech i na Podolu; jest to zwierz silny, dobrze umiejący pływać, ale dający mało mleka. Za króla Zygmunta III żył jeszcze w Polsce w puszczach pod Warszawą dziki wół, zwany turem, z ogromnymi rogami. Polacy polowali na niego z ochotą. Tur był niegdyś pospolitym w Europie. Grecy starożytni udomowili go. Od tura pochodzą podolskie i węgierskie woły siwe, z szeroko rozstawionymi rogami.

Żubr jest groźny zwierz leśny, chroniony od wymarcia; żyje w Europie tylko w puszczy Białowieskiej na Litwie. Ma on silne, ale małe rogi i ogromną grzywę na przedniej stronie ciała. W północnej Ameryce żyje dziś jeszcze bizon, całkiem do żubra podobny.

Owce, kozy, antylopy są, podobnie jak wól, pustorogie. Owca jest to bardzo pożyteczne zwierzę, dające nie tylko te same pożytki, co wół, ale i wełnę, z której się robi sukno. Z jej skór robią kożuchy. W innych częściach świata żyją też pożyteczne gatunki owiec.

Z kozy pożytek jest mniejszy, niż z wołu i owcy, ale koza lada czym się wyżywi i daje dlatego najtańsze mleko. Są dziś rasy kóz, co nie robią szkody w krzewach i drzewach; kozy tych ras powinny być u nas powszechnie trzymane przez tych, których nie stać na trzymanie krowy.

Kozica, żyjąca na najwyższych szczytach tatrzańskich, jest zwierzęciem bardzo zwinnym, podobniejszym do sarny, niż do kozy, ale jest z kozą bliżej spokrewniona, bo ma także puste i nieodpadające rogi.

Kozica należy do antylop. Te zwierzęta żyją we wszystkich częściach świata, prócz Australii, w dużych stadach na równinach; są bardzo zgrabne i zwykle piękne. Jeden gatunek antylopy, zwany suhak, żył w zeszłym wieku na Podolu, a bardzo dawno i koło Krakowa, bo jego kości znaleziono w jaskiniach pod Ojcowem;

Pełnorogie

Pełne rogi, a właściwie kości czoła, tylko skórą obrosłe ma żyrafa trzy razy wyższa od człowieka i najwyższa z pośród wszystkich zwierząt. Żyrafa ma przednie nogi wyższe od tylnych, a szyję długą na 2 m. Żywi się liśćmi drzew. Biega bardzo szybko, żyje w Afryce.

Sarna żyje w naszych lasach. Jest to bardzo zgrabne i rącze zwierzę. Samica czyli łania nie ma rogów, tylko samiec ma na głowie rogi pełne z trzema gałęziami. Rogi sarnie odpadają co roku. Zwierząt z takimi rogami jest wiele, np. jeleń, roślejszy od sarny, z rogami daleko bardziej gałęzistymi.

Łoś ma gałęzie rogów płaskie; żyje dziko na Polesiu na bagnach.

Z tych zwierząt najpożyteczniejszy człowiekowi jest renifer, żyjący w podbiegunowych okolicach świata wśród najtęższych mrozów. Zimą odgrzebuje z pod śniegu mchy i porosty i niemi się żywi. Ludziom, którzy tam żyją, zastępuje konia, wołu i owcę. Renifera zaprzęgają do sanek, żywią się jego mlekiem i mięsem, ze skóry robią kożuchy, zszywając je jelitami, które nawlekają w igły, zrobione z jego kości. Bez renifera lub fok człowiek wcale by nie mógł żyć na północy.

Bezrogie

Do zwierząt przeżuwających, które nie mają rogów, należą wielbłądy. Wielbłąd azjatycki – to dziwne zwierzę. Ma głowę jak owca, szyję jak jeleń, nogi wysokie jak koń, a ogon jak krowa, nadto jeszcze na grzbiecie dwa garby.

Wielbłąd afrykański ma tylko jeden garb. Garby wielbłądów są naroślami tłustego ciała; niema w nich kości. Wielbłądy wszędzie hodują na pustyniach w Azji i w Afryce. Można na nich jeździć wierzchem i objuczać je na grzbiecie towarami. Wielbłądy przenoszą je szybko nawet po piaskach pustyni, których by koń nie mógł tak łatwo przebyć. Wielbłąd nie jest wybredny w karmie i może znosić przez kilka dni pragnienie. Dawniej trzymano i w Polsce powszechnie wielbłądy jeszcze za króla Zygmunta Augusta. Przewożono na ich grzbietach różne towary bądź z dalekiego Wschodu, bądź z jednych miast do drugich.

W południowo-zachodniej Ameryce znajdują się zwierzęta domowe, zastępujące tam wielbłąda, zwłaszcza lama.

Z sierści lamy i wielbłąda wyrabiają tkaniny bardzo ciepłe, a lekkie.

Nieparzystokopytne

Przeżuwające stąpają dwoma palcami, kopytne. Koń, osioł, zebra, mają  rozwinięty tylko jeden palec, okryty kopytem, są nieparzystokopytne.

Koń, obok psa nieledwo drugi najlepszy przyjaciel człowieka wśród zwierząt, pochodzi z Azji środkowej, gdzie żyje w dzikim stanie. Koń, hodowany we wszystkich częściach świata, oddaje wszędzie wielkie usługi człowiekowi, jako zwierzę pociągowe i zdatne do jazdy pod wierzch.

Osioł powszechnie hodowany na południu Europy, jest to zwierzę niegłupie, a bardzo pożyteczne. Południowoafrykańska zebra, której sierść jest pręgowata, z trudnością daje się udomowić.

Zwierzęta roślinożerne w ogólności

Gryzonie, szczerbaki, słonie, gruboskórne, przeżuwające i nieparzystokopytne, są to wszystko zwierzęta ssące roślinożerne. Oprócz wszystkożernej świni i niektórych innych nie mają też kłów, bo nie potrzebują przytrzymywać zdobyczy. ich trzonowe, fałdziste zęby są doskonale przystosowane do rozcierania roślinnego pokarmu. Niektóre zachowały jeszcze pazury, ale większość nie posługuje się nimi do przytrzymywania pokarmu i ma nogi przystosowane do stąpania. Zamiast pazurów końce Ich palców są okryte kopytkami. Słoń ma ich na przednich nogach jeszcze pięć, przeżuwające przeważnie cztery, ale stąpają tylko dwoma, wielbłądy po dwa, wreszcie jednokopytne mają tylko jeden palec.