Krzemionka

Każdy z nas widział krzemień i wie, że stal, uderzona o krzemień, daje iskry. Krzemień jest to kamień bardzo twardy, bo rysuje szkło, ale łatwo pęka pod uderzeniem i wówczas pokazuje się na nim odłam muszlowy. Krzemień jest połączeniem pierwiastka krzemu z tlenem, który to związek nazywamy krzemionką. Nie rozpuszcza się on w wodzie i nie topi się w ogniu.

Rozłamawszy bryłę krzemienia, można w niej znaleźć niekiedy jamkę, której całe ściany są jakby wyłożone drobnymi kryształkami; są to kryształy krzemionki, zwane kwarcem. W górach spotykamy w rozpadlinach skał i pieczarach kryształy kwarcu, nieraz bardzo wielkie. Kryształy bezbarwne narywają się kryształami górskimi, kryształy fioletowo zabarwione nazywają się ametystem; są i inaczej zabarwione. Z kryształu górskiego robi się naczynia, wyglądające jak szkło, ale niesłychanie drogie z powodu trudności w obrobieniu tego minerału. Kryształ górski znali już starożytni. Grecy nazywali go krijstallos, co w ich języku znaczyło: lód; wyobrażali sobie bowiem, że to jest tylko szczególny lód, który się nie topi. Później użyto tego wyrazu, do oznaczania postaci krystalicznych wszystkich minerałów.

Kryształy krzemionki inaczej wyglądają niż kryształy soli, wapienia, lub siarki. Wszystkie mają ściany, krawędzie i naroża, ale mają różne kształty, mogą mieć rozmaitą ilość ścian, krawędzi i naroży. Kryształy różnych minerałów mogą różnie wyglądać.

Ziarnka piasku są krzemionką, więc krzemionka jest jednym z najpospolitszych ciał na świecie.

Krzemionka jest nierozpuszczalna w wodzie, ale w wodzie z kwasem węglowym może się w pewnych razach rozpuszczać. Rozpuszczona dostaje się do roślin i zwierząt. Wiele zwierząt ma szkielet krzemionkowy; zwłaszcza są takie gąbki. Słoma naszych zbóż i traw zawdzięcza swoją trwałość też krzemionce. W wodach słodkich i morskich żyją glony brunatne tak drobne, że ich ledwo można dojrzeć, z pancerzykami krzemionkowymi. Pancerze kopalnych okrzemek tworzą sypką ziemię, tak zwaną tryplę, używaną do polerowania.

Pokłady piasku, przez które przepływała woda z wapnem albo krzemionką, mogą być przez te lepiszcza spojone. Zgniecione z czasem przez jakiś ucisk, tworzą skałę, zwaną piaskowcem. Im silniej piaskowiec był spojony i zgnieciony, tern daje lepszy materiał budowlany, zwany ciosem. Piaskowce są pospolicie szare, ale bywają czerwonawe lub pstre.

Jeżeli piasek stopi się z popiołem roślin, można w najprostszy sposób otrzymać szkło. Do wyrobu szkła używa się też krzemionki.

Wyroby szklane muszą być bardzo powoli studzone, gdyż inaczej łatwo pękają. Gdyby nie były studzone jak należy, można przecież ochronić je od łatwego pękania w sposób następujący: Obwijamy je sianem lub słomą, kładziemy do kotła lub garnka żelaznego, nalewamy roztworem soli kuchennej i stawiamy na ogniu, ogrzewając powoli aż do wrzenia płynu. Następnie nie zdejmujemy garnka z blachy, ale trzymamy go na niej tak długo, dopóki ogień pod blachą nie zgaśnie i słona woda bardzo powoli nie ostygnie.